geçti de geçiyor, istanbul 2020

Bir Meraklının Fotoseyir Defterinden / 4

/

Salgın ve Karantina Günlerinden Geçer İken…

Duvarların ardında kaldık birdenbire. Bu güne dek varolan duvarlar, ayrımcılıklar, eşitsizlikler yetmezmiş gibi. 2020 yılının bahar aylarında, hayatlarımız daha öncesinde hiç tasavvur dahi edemeyeceğimiz dramatik bir biçimde değişti. Yalnızca yaşadığımız bölgelere ya da ülkenin ya da dünyanın bir bölgesine değil tüm dünyaya, kademe kademe yayıldı, yayılmakta bu değişim. 

Ne kadar da global imişiz meğerse…

Bu kompleks bir travma süreci, kompleks bir afet: doğa eliyle (SARS COV-2 virüsü) başladı, insan eliyle ortaya çıkan yanıtlarla şekillendi. Virüsün yarattığı hastalığın (COVID-19) yayılma özellikleri, salgına toplumların ve sağlık sistemlerinin, psikososyal ve ekonomik sistemlerinin verdiği yanıtlarla giderek karmaşıklaştı ve kompleks bir afete dönüştü. 

İnsan yaşamı doğa ile ne kadar da içiçe imiş meğerse. İnsan eliyle inşa edilmiş olan sosyal, politik, ekonomik yapılar ne kadar da kırılganmış. Sosyal varlıklar olduğumuzu biliyorduk; meğer, aynı zamanda, ne kadar da doğal varlıklar imişiz. 

Doğal bedenlerimizde somutlaşmış sosyal özneler imişiz demek ki…

Salgın nedeniyle hayatlarımızın hemen tüm ara renkleri silindi; günlük hayatlarımız hayatta kalma serüvenine indirgendi. Ara tonlar, Ansel Adams ve Fred Archer’in geliştirdiği o efsanevi Zone Sisteminin grilerinin, o pek değerli dokuz ara tonu soldu gitti. Kontrastı çok yüksek, neredeyse grafik bir silüet tadında, tek renkli lekeler kaldı geriye.

Siyah beyaz hayaletler sardı benliklerimizi. 

siyah beyaz hayaletler, berlin, 2017

Ve ruhsal yaşantılarımız, duygularımız, düşüncelerimiz nasıl da inkar, korku, endişe, çaresizlik ve üzüntü ile şekillendi, şekilleniyor günler ve geceler boyu. Endişelerimizi optimumda tutabilmek, gereği kadar önlem alıp kendimize yaşam alanları yaratabilmek ne kadar da zor imiş meğerse. Salgının bizi zorladığı, içinde bulunduğumuz ana hapsolmamak için, geçmişe ve geleceğe ne kadar da çok ihtiyacımız varmış. Geçmişin kayıplarının doğurduğu üzüntülerden, geleceğin umut dolu hayallerine uzanan yaşam alanları yaratabilmek ne kadar da zor imiş meğerse. 

Ne kadar da beslermiş bizi, arzularımızı gerçekleştirme umutlarımız… 

Bu ruhsal yoksullaşmaya uyum sağlama çabalarımız birçok temel insani sorunsalı yeniden düşünme zorunluluğu getirdi: zaman, hayat, an, geçmiş, gelecek, belirsizlik, hayaller, arzular, sınırlar, duvarlar ve ölümlülük üzerine düşünme, düşüncelere dalma, dalıp da gitme hallerimiz gündelik meşgalelere dönüştü. Bir yandan da, olan biten karşısındaki çaresizliğimizle dona kaldık.

Günler hızla akıp giderken, taş kesildik, zamanlar geçmez oldu…

taş kesildik, istanbul, 2020

Her birimizin hayatta kalıp kalmayacağı nasıl da başkalarının davranışlarına bağlı imiş meğerse. Kendi davranışlarımız başkalarının hayatta kalıp kalmayacağını nasıl da belirlermiş… Hayret ettik! Evet, biliyorduk sosyal yaratıklar olduğumuzu; ama varoluşumuz bu kadar da mı sosyal-miş! 

Hayatta kalmamız bu kadar da mı sosyal işleyişlerin sıradan bir türeviymiş!…

küçük dünyalarımız, berlin, 2018

Salt kendimize ait sandığımız küçük dünyalarımızda var olma çabalarımız, en büyük ruhsal gıdalarımızdan mahrum bıraktı bizi. Sosyal ilişkilerin o çatışmalı, ayrılıklı kavuşmalı, gel gitli seyrinden nasıl da beslenirmişiz meğerse. Salgın ve karantina korkuları; hastalık, ölüm korkuları sardı içimizi: yalnız ölmiycem, di mi?

yalnız ölmiycem di mi, istanbul, 2017

Cansız varlıklardan, topraktan, sudan, havadan, ateşten canlılığa; hidrojenden, oksijenden, karbondan hücreye, dokulara, organlara, sistemlere; gözden, kulaktan, dilden dudaktan, nöronlara; mağara duvarlarındaki ellerimizden, ekranlarda sanal toplantıları izleyen gözlerimize dek uzanan çok uzun bir yolculuğun sonunda geldik buraya. 

Nefesten nefse uzanan çok uzun bir yolculuğun sonunda…

Doğayla, insanlarla etkileşim içinde sürekli değişen, varlığının farkında olan ve varlığının farkına vardıkça; heyhat, ölümlülüğünün de farkına varan öznelere dönüşmemizden söz ediyorum. Öznelere dönüştükçe arzularının, acılarının ayırdına varan bizlerden…

Evet, bizler, bedende somutlaşmış özneleriz. Bir zamanlar, içinde yaşadığı ana hapsolmuş, hayatta kalmaya, bir nefese mahkum olmuş bedenlerden, geçmişin izleriyle geleceğini yeniden yeniden hayal edebilen, geleceğini yeniden yeniden inşa edebilen, umut edebilen birer özneye dönüşmemizden; başka, yeni dünyalar kurmak mümkün diyebilen, kendiliğinin farkında olan bizlerden söz ediyorum.

Ama, n’apalım; tam da bu nedenle, ölümlüyüz işte!

Behçet Necatigil’in, ‘Kitaplarda ölmek’ şiirinde, dediği gibi:

Adı, soyadı / Açılır parantez / Doğduğu yıl, çizgi, öldüğü yıl, bitti / Kapanır parantez. //

Parantezin içindeki çizgi / Ne varsa orda / Ümidi, korkusu, gözyaşı, sevinci / Ne varsa orda.

Mezar taşlarında da öyle, bilirsiniz: doğum tarihi ile ölüm tarihi arasında, kısa, yatay, küçük bir çizgi. İşte, orada, tüm ömrümüz orada gizli.

o kısa yatay küçük çizgi, paris, 2019

Ömrümüz, ‘canlılık ile ölümlülük’ arasındaki bu çatışmanın hem keyfini sürmekle hem de eziyetini çekmekle geçiyor; geçip de gidiyor…

Dünyada, son 50 bin yıl dikkate alınırsa, bugüne dek yaklaşık 110 milyar insan yaşadığı hesaplanıyor, halen hayatta olanları da eklersek, yaklaşık 120 milyar insandan oluşuyor türümüz. Yani, 120 milyarda bir tane; olsam ne olur, olmasam ne olur; ha bir eksik ha bir fazla.

ha bir eksik ha bir fazla, istanbul, 2020

Ama, herbirimiz bir tane; biricik. aynısının tıpkısı ne daha önce gelmiş ne de gelecek daha sonra. Genetik çeşitlilik, doğal seleksiyon ve insan eliyle yapılan seleksiyonun o muhteşem sonucu bu. 

Bir yandan da evrenin giderek genişleyen o devasa büyüklüğünü, sonsuzluğa doğru giden, sayılarını hayal dahi edemeyeceğimiz yıldızları, galaksileri, nebulaları düşünün. Tüm bu sonsuz gerçekliğin içinde, birer toz zerresiyiz her birimiz.

Bizler, herbirimiz, tek tek biricikliğimiz içinde somutlaşmış evrenleriz.

evrensel ve biricik, afyon, 2019

Ömrümüz, ‘evrensellik ve biriciklik’ arasındaki bu çatışmanın hem keyfini sürmekle hem de eziyetini çekmekle geçiyor; geçip de gidiyor.

Bir yandan ‘canlılık ve ölümlülük’, öte yandan ‘evrensellik ve biriciklik’ arasındaki bu çatışmaların orta yerinde, o kısacık, yatay küçük çizginin içinde, çare arayıp duruyoruz; bu çatışmaların üstesinden gelme çareleri arıyoruz; bulduğumuz çareleri kuşaklar boyu evire çevire, ezberleye, dönüştüre aktarıyoruz; bir yandan ‘canlılık ve ölümlülük’ öte yandan ‘evrensellik ve biriciklik’ arasındaki bu çatışmaların orta yerinde, o kısacık yatay küçük çizgide. 

Salgın günlerinden de geçeceğiz elbet; ağzımızda maske, elimizde bir ekmek iki poğaça ile, sırtımızda günlerin ağırlığı, bomboş sokakların içinden korku, hüzün ve umutla…

salgın günlerinden geçer iken, istanbul, 2020

notlar, yararlanılan kaynaklar:

  • Bu yazıda yer alan görüşlerin bazıları “Uluslararası 44. Grup Psikoterapileri Kongresi, 29 Mayıs-1 Haziran 2019, Asklepion, Bergama”da verilen konferansta sunulmuştur; yine burada sunulan bazı fotoğraflar, Özcan Yaman’ın danışmanlığında yürütülen “İFSAK Çevrim İçi Kavramsal Geliştirme Atölyesi”nde değerlendirilmiştir.
  • Ansel Adams. Examples: the making of 40 photographs, Little, Brown and Company, Fourteenth paperback printing, 2018, s.45-48, 76.
  • Alice Roberts. Tamed: Ten Species that Changed our World. Kindle Edition, Cornerstone Digital, 2017.
  • Behçet Necatigil (1916 – 1979), Sevgilerde, Varlık, 447, 1 Şubat 1957, s.129.
  • Clive Ponting. Yeni bir bakış açısıyla dünya tarihi. Özbilen EB (çeviren), Alfa Yayınları, 2011, s. 3-35.
  • Michael Pollan. The Botany of Desire: A Plant’s-Eye View of the World. 1st Edition, Kindle Edition, Random House, 2001.
  • Population Reference Bureau. How Many People Have Ever Lived on Earth? prb.com, erişim: 22.05.2020.
  • Mastin Labs.Understanding Middle Gray and How to Find it Anywhere. mastinlabs.com, erişim: 29.05.2020.

Fotoğrafa merakı geçen yüzyılda, 70’li yılların ikinci yarısında, üniversite yıllarında başladı; sanata, edebiyata, resme, şiire, saza söze, arkeolojiye, tarihe meraklıydı oldum olası; giderek dünyayı değiştirmeye, tıbba ve psikiyatriye merakı da aynı yıllara rastlar. Tank gibi bir Zenith TTL makinayla dolanırdı ortalıkta. Güneşli havada 125’e 16, merdiven altında karanlık oda, ah bir 400 ASA’lık film alabilsek de, çekebilsek yarı karanlıkta. Her biri 36 kare, aman hemen bitmesin, yanında yedek film var mı, nasıl çıktı acaba, gel de bekle bir hafta, derken, fotoğraf öğreneceğim diye sabırlı olmayı öğrendi bir de. Beklemeyi, zamana inanmayı öğrendi.

“Yeni Fotoğraf” dergisinin çıkışını heyecanla her ay alışını, üç arkadaş evin alaturka tuvaletini karanlık odaya çevirişlerini, bol fotoğraf çekmeden bu işin öğrenilemeyeceğini anladıklarında, film masrafını kısmak için, Sirkeci’den 300 metrelik film alıp onu kasetlere bölüp bol bol siyah beyaz fotoğraf çekişlerini, o günlerden kalan görüntüleri; Alsancak’ta ayı oynatan adam ve ayısının görüntülerini, Kayseri’de çeşme başında oynayan çıplak çocukların, İzmir’de Cumhuriyet Meydanı’nda büyük mitinglerin görüntülerini, ille de kordon görüntülerini hayal meyal hatırlıyor.

Ardından, uzun bir ara girdi fotoğrafla arasına. Psikiyatri eğitimi ve uzmanlığıyla artık makinasız fotoğraflar çekmeye dönüştü adeta bu merak. Yardım için başvuran kişileri dinlerken kendi zihninde onların fotoğraflarını çekmeye, onların iç dünyalarını, duygu hallerini zorluklarını, hayat mücadelelerini zihninde imgelerle canlandırmaya dönüştü bu merak. 80’li yılların başlarından itibaren artık mesleğine gömülmüştü. Araştırma yapmak, ders vermek, klinik pratik, meslek örgütlenmelerinde aktif görevler üstlenmek ve bu görevleri bağlamında yüzün üzerinde ülkeye seyahat etmek, konferans vermek. Buralarda mutlaka sanat müzelerini, az da olsa fotoğraf müze ve sergilerini ihmal etmedi; tabii, elindeki genellikle kompakt makinaların deklanşörüne gelişine basmayı da.

Altmışından sonra, taa gençlik yıllarından beri uzaktan beğeniyle izlediği İFSAK’ta kurs görme zamanı bulabildi; ardından, fotoğrafın günlük hayatında kapsadığı zaman, alan genişledi. İFSAK’ta Temel Eğitim Semineri, ardından, Pitoresk projesi, Çekim Teknikleri, Portre, Makro, Uzun Pozlama dersleri, çalışmaları, Semt projesi çalışmalarında, katılabildiği fotoğraf gezilerinde rastgele, gelişine fotoğraf çekmemeyi öğrendi. Ortaya çıkmasını istediği fotoğrafı, önce zihninde kurgulamayı, onu mümkün olduğunca önce zihninde tasarlayıp görmeyi, imgeleştirmeyi, ardından dış dünyayı bu zihnindeki tasarıya göre gözden geçirmeyi, dış dünyanın kontrolü dışı olan gerçekliklerini dikkate alan bir bakış açısı benimsemeyi, mümkünse dış dünyaya az da olsa istediği biçimi vermeyi ve elindeki teknik olanaklar çerçevesinde zihnindekinin mümkün olup olmadığına karar vermeyi ve teknik ayarları / düzenlemeleri buna göre yapmayı öğrendi. Dış dünyadan edindiği izlenimleri iç dünyasında kurgulayıp / tasarlayıp, sonra bu tasarımı dış dünya ve teknik olanakların sınırlılıklar çerçevesinde, dış dünyanın içinden çekip çıkarması ve fotoğrafa dökmesi gerektiğini öğrendi. Fotoğrafın “çekilen” değil, “yapılan” bir şey olduğunu; fotoğrafı “çekmek” değil, “yapmak” gerektiğini öğrendi.

Fotoğrafın, dış dünya ile iç dünyasını birleştiren bir araç olduğunu; dış dünyayı
kendisine göre yeniden inşa ederken iç dünyasını zenginleştiren bir araç olduğunu kavradı.

Bu yüzyıla devrilmişti zaman; sayısallaşan bol renkli dünyada, “tekniğin önceliği, estetiğin üstünlüğü, yaratıcılığın hazzı” der durur oldu; bu dediğinin peşine düştü. Fotoğrafın “makinenin çektiği birşey değil, fotoğrafçının yaptığı bir şey” olduğunu kavradı. Kısaca, hayatına “fotoğrafça bir anlam katma” peşinde bir fotoğraf meraklısı.

Yorum Sayıları: 10

  1. “Salgın ve karantina günlerinden geçer iken“ anladık ki -daha önceleri de seziyorduk aslında- biz hiç “çok” olmamışız. O kadar da karamsarlığa kapılmamak gerekir aslında kendine olan güveni sarsılmadıkça insanın.
    Düşüncelerinize ve aklınıza sağlık. Önemli olan bu bence…
    Hatice Ezgi Özçelik

    • yorumunuz için teşekkür ederim.
      hüzünlü zamanlar; bizi, dünyaya, yeniden yeniden, belki de farklı gözlerle bakmaya davet eden zamanlar…
      hüzünlü sadece… karamsar ya da iyimser değil; ama, “umut”, dediğiniz gibi, inşa edebildikçe, ellerimizde….
      esenlik dileklerimle,
      levent

  2. Bir virus geldi. Gelmesini bekleyenler de vardı, ummayanlar da… o nedenle belki, gelişinden sonrası insan yapımı bir felakete dönüştü. Aslında insanın yarattığı bir felaket. Kabul etmeyip, hala altında başka nedenler arasa da… Ne kadar da insan soylu bir davranıştır, inkar…?

    • yorumunuz için teşekkür ederim.
      evet, herşey dozunda güzel….. inkarın da bir optimumu var belki…
      “11 Zone”un, “Zone V”i gibi…
      ama, öbür zonlar olmadan, “Zone V” de olamaz ki….
      esenlik dileklerimle,
      levent

  3. Levent cim, harika.
    Hemen Oğlum Doruk’ a gönderiyorum.
    ( ećal sanat okuluda fotoğrof masteri yapıyor)

    • çok teşekkür ederim Yusuf’cum,
      ne güzel oğlunun fotoğraf masterı yapıyor olması…
      nasıl da, türlü, farklı görüyordur dünyamızı….
      dostlukla,
      levent

  4. Ne kadar güzel, dokunaklı ve damıtılmış bir yazı! Derin derin, bir daha bir daha okumalık! Bu yazı, deyiminle canlılık ile ölümlülük ve biricilik ile evrensellik arasındaki sıkışmışlık halime bir nefes oldu. Yaşadığımız günlerin hüznünün, ölümlülüğümün ve korkularımın adının açıkça konmasının nefesi bu.
    Fotoğrafların her birine ayrı ayrı uzuuun uzuuun baktım. Her biri ayrı bir yazı, ayrı bir anlatım. “Taş kesildik” 2020’ye damgasını vurdu, benim gözümde.

    Sevgi ile,

  5. Hatice, ne güzel sözler bunlar… çok teşekkür ederim…
    fotoğraflar ve yazıya dökmeye çalıştıklarım, tam da dediğin gibi, bana da “bir nefes” oluyor… sanatın iyileştirici gücüne sığınıyorum belli ki… sararız bu travmanın yaralarını da zaman içinde, özellikle de, bu yaşananlardan yerinde dersler çıkarmayı becerebilirsek, bu dünyanın sakinleri insanlık olarak…
    sevgilerimle,
    levent

Bir cevap yazın

Your email address will not be published.

Son yazılar: Fotoğraf

Garip Bir Fotoğraf

Dört kişi parkta çektirmişiz,Ben, Orhan, Oktay, bir de Şinasi …Anlaşılan sonbaharKimimiz paltolu,

Yeni Dönem Fotoğraf

Son dönem yaşadığımız salgın ile birlikte fotoğrafın geleceğini düşünmek ve nasıl şekilleneceğini