Fotoğraf Neyi Çoğaltır?

///

Fotoğrafın uygarlık tarihine bir katkısı da, “çoğaltılabilir” olmasıdır. İnsanlar, fotoğraf sayesinde  gördüğü her şeyin çok benzerine sahip oldular. Üstelik çoğaltabiliyorlardı. 

Özellikle dijitalleştikten sonra, fotoğraf makinelilerinin bu becerisi  hızlanmış, bellek kartları sayesinde eskiye göre kat kat artmıştır.  

Her fotoğraf makinesi, ortamda ışık olması şartıyla, karşısında durduğu her şeyin çok benzerini kaydeder ve siz de kaydedileni istediğiniz kadar çoğaltabilirsiniz. Kullanma kılavuzundaki 3-5 satırı okuyan herkes için mesele çok basittir.

Fotoğraf Aslında Neyi Çoğaltır?

Güzel Sanatlar Fakültesi’ndeki öğrenciliğimin ikinci yılıydı. O yıl, son sokağa çıkma yasağı uygulanacak olan nüfus sayımın yapılacaktı. Zamanın mizah dergilerinin “koyun gibi sayılmak” şeklinde simgeleştirdiği, sabahtan akşama kadar evden çıkmanın yasak olduğu bir gündü nüfus sayımı günleri. Benim de aklıma, sokağa çıkma yasağı uygulanacak son nüfus sayımında sayılan insanların fotoğrafları çekmek geldi. Bunu yapabilmek için de, nüfus sayım memuru olarak çalışmak için başvurdum. Saydığım insanların fotoğrafını çekecektim. O zaman ki aklıma göre çok iyi fikirdi. 

Sayım günü geldi çattı. Görevli olduğum alana gidip saat sabahın sekizinde ilk zile bastım. Yataktan kalkıp kapıyı açan, bir karı-kocayı sayma işlemlerini bitirdikten sonra, projemi anlatıp, salonlarında, oturma odalarında otururken bir fotoğraf çekmek istediğimi söyledim. Cahil cesareti derler ya tam o durum. Tabi ki “hayır” dediler. Tüm bilgilerini verdikleri bir insana fotoğraf da çektirmek istemediler doğal olarak. Yaptığım büyük bir ihtimalle suçtu. Peşi sıra saydığım 10-15 hanede yaşayanlar da izin vermedi. Ben de olsam izin vermezdim zaten.

Öğlene doğru bir zile bastım, içimden “bu sefer de, izin vermezlerse bir daha kimseye sormayacağım” dedim. Kapı açıldı. Evin babası açtı kapıyı. Beni kahvaltıya davet etti. Mutfakta bir yer sofrasıydı. Eşi, biri kız iki çocuğuyla, bağdaş kurmuşlar yemek yiyorlardı. Kızı üniversite öğrencisiydi, oğlu olan daha küçük. Sadece baba konuştu, diğerleri sustu. Sıva ustasıymış, inşaatlarda çalışıyormuş. Bana gösterdikleri yakınlıktan yüz bularak fotoğraf çekme izni istedim. Ama bu sefer “okuldan ödev verdiler,” dedim, acındırdım kendimi. Baba “tamam” dedi, diğerlerine sormadan. Çocukları bu fikirden çok hoşlanmadı ama seslerini çıkaramadılar. 

Nerede çekeceksin? dedi Baba.

Oturma odasında, dedim.

Oturma odasına geçtik. Ben küçük bir masaya çantamı koyup makineme flaş takmaya çalışırken tüm aile bireylerinin duvar kenarına ayakta dizildiklerini gördüm.

Oturursanız daha güzel olur, dedim ve işime döndüm.

Kısa bir süre sonra tekrar gözümü kaldırdığımda, yine ayakta beklediklerini görünce:

Ödevim gereği oturarak çekmek zorundayım, dedim. 

Annenin ve çocukların suratı bir karış oldu. Çocuklar mahcupça yere baktı, Baba:

O zaman ödevini burada yapamayacaksın, bizim maddi durumumuz pek iyi değil, hiç sandalyemiz yok, dedi. 

O an fark ettim. Zaten çok az olan ev eşyası içinde oturmak için hiç bir şey yoktu. Tüm aileyi karşıma dizmiş, bana, hiç tanımadıkları çocuk yaşta birisine, sandalye alacakları paraları olmadıklarını söyletmek zorunda bırakmıştım.

Önceleri bir fotoğrafçı adayı sonra da bir fotoğrafçı olarak, o evde sandalye olmadığını neden fark etmediğimi, defalarca sordum kendime. Fark etmemiştim, çünkü büyüdüğüm ailemin evinde her zaman oturacak bir şeyler vardı. Ve ben o gün orada hiç olmamıştım. Çektiğim fotoğraflar kendi “san”dığımı çoğaltmaktan başka bir şey olamayacaktı.

Makine gerçeğine çok benzeyen bir yeni ürün yaratsa da, bir fotoğrafı akılda kalan yapan sıfat bu değildir. Bir fotoğrafı değerli yapan fotoğrafçısının, fotoğrafta gördüğümüz suretten yola çıkarak anlatmasıdır. Yaptığı kadraj seçimiyle, ne zaman deklanşöre bastığıyla, nasıl bir açıdan çektiğiyle, nasıl bir sunumla yaydığıyla –renkli/siyah-beyaz-nasıl bir biçimsel bütünlükle gösterdiğiyle fotoğrafçının kişisel seçiminden oluşur her fotoğraf.

Farkında olunsun ya da farkında olunmadan yapılsın bir fotoğraf makinesi vizörden bakanı, deklanşörüne basanı ÇOĞALTIR. Bir fotoğraf makinesi aslında önündekini değil arkasındaki çoğaltır…

İşte bu yüzden herhangi bir fotoğrafın fotoğrafçısının dünya görüşünü, edebini, ruh zenginliğin ya da ruh fakirliğini yansıtamaması gibi bir durum söz konusu değildir. Belgesel fotoğraftan, reklam fotoğrafına, düğün fotoğrafından, sokak fotoğrafçılığına her fotoğraf pikseline kadar “ideolojiktir”. Çünkü o fotoğrafı üreten beyin her zaman bir şeylerin tarafıdır, yaşadığı dönemin bir sonucudur. Farkında olsa da olmasa da… 

O zaman ödevini burada yapamayacaksın, bizim maddi durumumuz pek iyi değil, hiç sandalyemiz yok.

Donup kalmıştım. Evde hiç sandalye yoktu ve ben bunu farketmemiştim. Kendimi çoğaltacağım diye, karşımdakileri eksiltmiştim.

E hadi çeksene. Sana mı bakıyoruz, dedi Baba.

Hepsi yüzlerini yerden kaldırıp bana baktılar. Utanma sırası bendeydi. 

Bir fotoğraf çektim. Utanmamı çoğalttı. 

Not: Bu yazı ilk olarak Photo Line Dergisi’nde yayınlanmıştır. 

1977 ‘de İstanbul’da doğdu. Birincilikle girdiği Marmara Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi Fotoğraf Bölümü'nden dereceyle mezun oldu. 20 yıla yakın bir süre profesyonel fotoğrafçılık, fotoğraf atölyeleri eğitmenliği yapmıştır. Belgesel fotoğraf alanında "Bekar Odaları" ve "Kamyoncular" çalışmaları defalarca sergilenmiştir. Yunus Nadi Fotoğraf Ödülü, Kodak Profesyonel Kategori Büyük Ödülü, Ankara Film Festivali deneysel kategori Kısa film Görüntü Yönetmenliği Ödülü sahibidir. 2016 yılından beri Nikon Türkiye Fotoğraf Elçisi'dir. İFSAK Belgesel LAB‘ın editörüdür.

Altan Bal, 20 yıldır İFSAK üyesidir. Temel Fotoğraf Seminerlerinde, Belgesel Atölyelerinde eğitmenlik yapmış, proje grupları yönetmiştir. 2017 Şubat- 2018 Temmuz arasındaki dönemde Yönetim Kurulu üyesi olarak Genel Sekreterlik görevini yerine getirmiştir. 2019 Şubat ayından itibaren İFSAK Yönetim Kurulu Başkanı’dır.

Yorum Sayıları: 5

  1. Sevgili Altan, fotoğrafçının kim fotoğrafın ne olduğuna dair okuduğum en iyi yazılardan biri. Kısa bir hikaye de ben anlatayım. Bir gün sana “o kadar insana fotoğraf dersi veriyorsun, içlerinden işte şu öğrenci çok iyi fotoğrafçı olacak dediğin kişiler oldu mu, ve iyi fotoğrafçı olacaklarını nasıl anlıyorsun?” diye sormuştum. Kelimeler birebir aynı olmayabilir sen şöyle bir şeyler söylemiştin: “evet, birkaç kişi oldu, anlamak çok kolay, bana geldiklerinde zaten çok iyi bir okurdu her biri, birçok alanda birikimli, hayata ve kendilerine dair yeterince düşünmüş, arayışlarının bir yerinde yolları fotoğrafa düşmüş insanlardı, ben onlara sadece istedikleri fotoğrafları nasıl çekebileceklerini öğrettim.”
    Ben bu çoğaltma işine biraz farklı yerden bakacağım. O evde o fotoğrafı çektikten sonra utanabildiğin için kendini çoğaltmış oldun. Utanmadan, ne o aile ne de yaptığın üzerine hiç düşünmeden, fotoğraf çekebilmiş olmanın sarhoşluğu ile de o evden çıkıp gidebilirdin. Fotoğrafı araç değil amaç olarak kullanıp, sadece kendini çoğaltmak için çırpınan ama sırf bu yüzden eksilttikçe eksilten “fotoğrafçı” lar da var.
    Ben bir izleyici olarak hem fotoğrafların hem de yazılarınla çoğalıyorum. İyi ki varsın.

    • Şule;

      “Fotoğrafı araç değil amaç kullanıp, sadece kendini çoğaltmak için çırpınan ama sırf bu yüzden eksilttikçe eksilten” cümlesine bayıldım.:)
      Güzel sözlerin için teşekkür ederim.

  2. merhaba,
    çok güzel, berrak, düşündürücü bir yazı; teşekkürler.
    evet, “fotoğraf makinası önündekini değil arkasındakini çoğaltır”, izninizle ekliyeyim: “arkasındakinin anlam arayışını yansıtır”.
    sevgilerimle,
    levent

  3. Böylesi yazılar ilham veriyor, sorgulatıyor kendisine insana fotoğrafı neden bu kadar seviyorum diye. Hikayeler peşinde koşarken belki de hikayenin kendisi oluyor, çoğalıyoruzdur. Sevgiler dilerim.

Bir cevap yazın

Your email address will not be published.

Son yazılar: Fotoğraf

Oltanın Beri Tarafı

İstanbul’un gözde ilçelerinden Kadıköy’de, Fenerbahçe Stadyumu ve Yoğurtçu Parkı komşuluğunda denize dökülen