Sovyet Leica’sı “FED ve Zorki”

/

Komünden Doğan Fotoğraf Makinesi ‘’FED’’

1917 Sovyet Devrimi öncesi aristokratların ve seçkin elitlerin eğlence aracı olarak ithal ederek kullandığı fotoğraf, devrim sonrası sosyalizmin gelişmesinin, iletişim, bilim ve sanat alanlarının vazgeçilmezi olmuştur. Genç Sovyetler fotoğraf endüstrisinin kurulmasıyla kalmamış, Dünya ile yarışır olmuştur. Resmi olarak 1923 yılında SSCB kurulmuştur. 1920-1930’lu yıllarda iç savaşı izleyen genel toplumsal karışıklık ve deneyim döneminde temelleri atılan fotoğraf endüstrisi, Stalin iktidarının planlı ekonomi döneminin kolektivizm ve sanayileşme de tarımdan endüstriye seferberlik ilan edildiği sıralarda dünya markası 35 mm bir fotoğraf makinası üretildi. Evet bu makinenin ismi ‘FED’ idi. Fotoğraf meraklılarının marka olarak bildiği FED ismini nereden alıyordu?

Sovyetler Birliği’nin ilk 35 mm fotoğraf makinesi olan FED, Ukrayna’nın Kharkov’daki ‘’FE Dzerzhinsky Komünü’’nde üretildi. FED fotoğraf makinesi ile komün arasında nasıl bir ilişki vardı?

Konuyu biraz açalım:

Makaranko mucizesi Gorki Komünü deneyimi;

1920’lerde savaşların sonuçları olan açlık ve toplumsal düzensizlik milyonlarca kimsesiz çocuk, açlık ve sefaletle sokaklarda yaşamaya çalışıyordu. Bu sosyal yaranın bir an önce giderilmesi gerekiyordu. Ukrayna Eğitim Komiserliği, Sovyet eğitim sistemi konusunda görüş ve önerilerini sunan eğitimci ve yazar Aston Semyonovich Makarenko’ya bir koloni kurması için görev verdi.

Eylül 1920’de Kharkov’da küçük bir koloni kuruldu. Gorki Komünü adı verilen bu kolonide 400’e yakın çocuk eğitiliyordu. 7 yıl boyunca bir laboratuvar olan komünde, edinilen birikim ve deneyimden sokaklardan kurtulmuş milyonlarca çocuk, eğitim enstitüleri, işçi üniversiteleri, fabrikalara dönüşmüşlerdir. Komünler, Sovyetler’in onur ve gurur tablosu olmuştu.

Gorki Komünü, tarım ağırlıklı uygulama ve sosyal teorik derslerden oluşan eğitimle üretimin iç içe olduğu bir okul haline gelmişti. Çocukların, barınma eğitim ve çalışmalarıyla gelişmeleri sağlanmıştı. Mezun olanlar köy okullarına öğretmen tarım ve çiftçilikte eğitimci olarak Sovyetler’e dağılıyorlardı. M.Gorki ile Makarenko, komünlerin işleyişi ve yönetiminin daha iyiyi yaratmada ortak çalışmışlar ve başarıya ulaşmıştı. Makarenko’nun çabaları eğitim yöntemlerinin temeli olmuştu.

Dzershinsky Komünü;

1917’ler de Karşı devrim, Sabotaj, ve spekülasyonla mücadele örgütü olarak ‘Tüm Rusya Olağanüstü Komisyon’u (CHEKA) kurulmuştu. Kurumun kurucusu Felix Edmundovich Dzershinsky, sokaklarda yaşamak zorunda kalan evsiz çocukların kurtarılması için bir ‘Devlet Konseyi’ oluşturulması yönünde çabalar ortaya koydu. F.E Dzerhinsky bu sorunu Cheka’nın sorunu haline getirdi. 1921’ de ‘Tüm Rusya Merkez Yönetim Kurulu’  Dzerhisky’i ‘Yaşamın İyileştirilmesi Komisyonu‘nun başına getirdi. Çocukların kurtarılmasında büyük özveriyle çalışan Dzerhisky 1926 yılında öldü. ‘Birleştirilmiş Devlet Siyasal İdaresi’ (OGPU) Dzerhinsky anısına Ukrayna’da bir çocuk komünü kurulmasına karar verdi.

Eski yıkık dökük bir malikanenin Cheka’ın yardımlarıyla onarılarak açılan komüne Gorki Komünü’nden getirilen 50 deneyimli kolonist ile sokaklardan toplanan 13-17 yaşlarında 150 kız-erkek çocukla 29 Aralık 1927 yılında resmen açıldı. Komünün başına Makarenko getirildi.

Makarenko fiziksel ve zihinsel emeği birleştirerek Marxist bir politeknik eğitim sistemini geliştirdi. Gorki Komünü’nde tarımsal üretim ve zihinsel eğitim olarak verilen eğitimden farklı olarak Dzerhinsky Komünü’nde karışık, sanayiye yönelik üretim alanlarına uygun program yapıldı. Başlangıçta marangozluk, çilingirlik, ayakkabıcılık, dikiş ve el sanatları atölyeleri ile üretimler yapıldı. Çocuklar ustalaştıkça dışarıya bağımlılık azaldı. Komün kendi ihtiyaçlarını karşılayan bir yapıya ulaştı. İki yıl sonra artık alan olarak kendine yetmeyen ve dışarıya eşya üretip satan komün halini aldı. Özellikle piyasaya mobilya, elbise, ayakkabı üretip satmaya başlayınca bir gurur kaynağı oldu. Günlük üretim sürekli arttıkça komün büyümeye yeni atölyeler kurulmaya başlamıştı. Bünyesine spor ve sanatın bir çok dalları dahil ediliyordu. Komünler arası ilişkiler kuruluyordu. Dzerhisky Komünü büyüdükçe büyüyordu. Bu yıllarda Sovyetler’de büyük değişimler yaşanmaya başlanmıştı.1928’de Stalin birinci beş yıllık kalkınma planını başlattı. İlk üç beş yıllık planlar SSCB’yi kullanılamayan bir tarım ülkesinden, büyük ithalatlar gerektirmeyen endüstriyel bir ulusa dönüştürmüştür.

Lenin’in hedeflediği kapitalist dünyaya karşı güçlü ve bağımsız bir sosyalist devlet kurma düşüncesi Stalin döneminde beş yıllık plan dahilin de hızla gerçekleşiyordu. Ağır endüstrinin inşası, ulaşımın geliştirilmesi ve yeni güç kaynaklarının devreye sokulması da dahil olmak üzere hızlı sanayileşme ile tarımın toptan kolektifleştirilmesini sağlamaya çalışıyordu. Ancak kısa bir süre içinde sanayileşmek için ilk önce batı teknolojilerini incelemek ve örnek almak zorundaydılar. Bu dönemde, büyük ölçüde sanayileşme ve kendi kendine yeterli olma yolunda Sovyet kamera endüstrisinin doğuşu gerçekleşti. 1929’da ilk kameralar Moskova’daki Foto-Trud kooperatifi tarafından sınırlı sayıda üretildi ve 1930’un sonunda Fotokor-1 geldi. İkinci Dünya Savaşı öncesinde çok sayıda üretilen (Bir milyona yakın) ilk Sovyet Kamera oldu.

Komünar

Sovyet kamera üretimi 1928-29’da sıfırdan 2.973’e, 1931’de 23.008’ye yükseldi.

İlk Beş Yıllık Plan, Sovyetler Birliği’ndeki hayatın hemen hemen her aşamasını kapsıyordu ve aynı zamanda eğitim üzerine yoğun vurgu yapıyordu. Okulların, endüstriyel mücadeleye katılmak için teknik olarak eğitilmiş insanlar üretmeleri gerekiyordu.

Dzerzhinsky Komünü hem eğitimsel hem de üretim kapasitelerinden etkilendi. Eylül 1930’da işçi öğrencilerini normal üniversite giriş standartlarına getirmek için komünlerde Kharkov Mühendislik Enstitüsü‘nde bir İŞÇİ FAKÜLTESİ kuruldu. Daha da önemlisi, komün kendi tam teşekküllü fabrikasını kurmaya ve hayatında yeni bir endüstriyel aşamaya başlamaya karar verdi.

Ürünlerinin satışından elde edilen fonları kullanarak ve bir devlet kredisi yardımıyla taşınabilir elektrikli el matkaplarının imalatı için yeni bir iki katlı bina inşa edildi. Planlama 1931 başlarında başladı. Planlama ve inşaatın tüm yönleri, nitelikli mühendisler, tasarımcılar ve komün dışındaki diğer uzmanlarla işbirliği içinde sürdürüldü.

K.Kuznetsov: İlk Sovyet yapımı elektrikli el matkabı, Dzerzhinky Komünü’nün ilk sanayi ürünü (‘SSCB İnşaatta, Nisan 1934)

1932’de  FD-1 tipi olarak adlandırılmış ilk matkaplar üretildi. FD, elbette, Felix Dzerzhinsky isminin baş harflerinden oluşuyordu. Komünaların ortalama yaşları 15 -20 arasında sayıları da 340’a ulaştı. Komünarlara dışarıdan alınan usta işçiler dahil edildi. Makine onarımlarının bazılarını yapan mühendisler, teknisyenler, mekanikçiler, eğitmenler, yöneticiler, katipler. Böylece komünarlar, üretimin her alanına katıldı ve birkaç farklı beceri öğrenme fırsatı buldular. Matkapların modelleri FD-2 ve FD-3 olarak adlandırılıyordu. Bunlar Amerikan Black & Decker modellerinden esinlenilmişti. 1933 yılında 11.500 matkap üretilmiştir.

Sovyet LEICA’sı ya da FED ve ZORKİ

‘Yaşam Yolunda’ kitabında Makarenko şöyle yazıyor: ‘1932’de komitede şöyle dediler: “Leica’lar yapacağız!” Bunu söyleyen devrimci ve işçi, mühendis değil, gözlükçü veya teknik tasarımcı 2 Haziran 1932’de Leica kameralarının üretimi için planlamaları resmen başlatıldı; 21 Haziran’da Leica imalatı için özel bir deney bölümü kuruldu. 1936’da Makarenko şöyle açıklıyordu; ‘Her şeyden önce ülkemizin ekonomik bağımsızlığı için FED kamerasının ve elektrikli matkap imalatının gerçekleşmesi gerekiyor. İthal edemeyiz.’ Böylece “Sovyet Leica’ları” yapacaklardı.

Dzersky Köyü- FED Yapımı

26 Ekim 1932’de ilk üç Sovyet Leica’sı tamamlandı. Yeni kameralar, Izvestiya gazetesinin 5 Kasım 1932 tarihli sayısında açıklandı. Başarıya Sovyet Hükümeti’nin resmi organında değinmeye değer olduğu gerçeği, olaya bağlı olması gereken yüksek önemi gösteriyor. Kameralar, Leica A’nın tam özellikli kopyalarıydı ve aksesuar aralığı göstergesi ile eksiksizdi. Bu yeni “komünde üretilen Leica’lar”ın kalitesi övgüler aldı. Fotoğraf dünyasına, Proletarskoe Foto (Proleterya foto) sayfaları aracılığıyla yeni FED’ler tanıtıldı. Ne de olsa, Sovyetler için, özellikle de Dzerhinsky Komünü için olağanüstü bir başarıydı.

Mühendisler, tüm fotoğrafçılardan yeni makine için önerilerde bulunmalarını istediler ve komüne yardım etmeye çağırdılar. Leica, basın fotoğrafçısı, foto muhabirleri, turistler ve bilim adamları için vazgeçilmez bir kamera. Objektif hızı, görüntü netliği, obtüratör hızı ve diğer sayısız erdemin optik nitelikleriyle birleştiğinde, çok yönlülüğü, kompakt boyutu, kullanımı kolaylığı, film kapasitesi ve hafifliği, FED’in inanılmaz popülerliği ve geniş bir uygulama yelpazesi vaat ediyor.

FED4 Fotoğraf Makinesi

Zorluk büyüktü. Bir Leica yapmak, ahşap sandalyeler yapmaktan hatta elektrikli matkap yapmaktan çok daha zordu. Yaklaşık 300 parça, bir mikron toleransları ve titiz optiklerle Leica gibi hiçbir şey eski Rusya’da yapılmış değildi. Devlet Optik Enstitüsü‘nden büyük bir yardımla ayrıntılı bir üretim ve mali plan hazırlandı. Yıllık 30.000 kameranın planlanan kapasitesiyle fabrikayı barındıracak yeni bir bina inşaatı başlatıldı.Yeni FED ilk olarak Nisan 1934’te SSCB’de ‘OGPU İşçi Bulma Komitesi’ne ayrılan bir konferansta resmedildi. Yeni FED’ler artık düz Leica II kopyalarıydı,

Makarenko, Haziran 1934’te Gorki’ye gönderdiği bir mektupta,

Bu arada, yeni fabrikamızın ürettiği “Leicas” (“FED” veya “Fedka”) kötü değil. Sadece cilanın sırrı bize dokunuyor. Bu sorunun üstesinden geldiğimizde ve FED gerçekten şık bir görünüm elde ettiğinde, onlardan bir tanesini kabul edeceğinizi düşünüyoruz.


demiştir.

Bu erken üretim FED’ler, aksesuar klibi, ‘çentikli’ vizör penceresi ve geniş deklanşörlü hızlı arama bulunmamasıyla karakterizedir. Deklanşör hızları 1/20 ile 1/500 arasında altı ayar artı “Z” (ampul flaş) içeriyordu. Telemetre mahfazasının üstünde FED / Trudkommuna / im / FE Dzerzhinskogo / Khar’kov. [FED FE Dzerzhinsky’den Çalışma Komünü, Kharkov] marka olarak kazınmıştır. 1934 için toplam üretim yaklaşık 4.000 kameraydı.

1934 ortalarında, üretiminin o yıl için 300’e, 1935 için 1500’e ulaşması umuluyordu.1935’lerin başına kadar tasarımcılar kombine vizör / rangefinder dahil olmak üzere kameraya çeşitli iyileştirmeler düşündüklerini açıklıyorlardı.

Bu fotoğraf, 1938 sonlarında 80.000 FED’in üretimini işaret etmektedir.

FED fabrikası 1939 başlarında SSCB’nin NKVD’sinin FE Dzerzhinsky Kombinat olarak yeniden adlandırıldı. Kombinat, Sovyetler Birliği’nde ve diğer Doğu Avrupa ülkelerinde genellikle çeşitli kuruluşları birleştiren ve her biri üretim sürecinde ardışık bir aşamadan sorumlu büyük bir sanayi kompleksini ifade etmek için kullanılan bir terimdir. Savaş öncesi Sovyet kamera endüstrisi 1939’da zirve noktasına ulaştı. O yıl 1953 yılına kadar tekrar ulaşılamayacak kadar toplam 478.600 kamera üretildi. 1941 Devlet Ekonomik Planı, 40.000 FED’in üretilmesiydi. Bununla birlikte, plan savaş yüzünden kısaltıldı. Toplam savaş öncesi FED üretimi yaklaşık 175.000 kameraya ulaştı.

Savaş ve İnşa

22 Haziran 1941’de Almanya, Sovyetler Birliği’ne saldırdı. yaklaşık 20 milyon insan öldü. Önemli bir iletişim merkezi olan Kharkov, savaş boyunca en az dört kez el değiştirdi. Almanlar tüm şehri yok etti. FED kamera fabrikası ve eski Dzerzhinsky Komünü binaları da tamamen yok edildi.

Sovyet kamera endüstrisi bir bütün olarak savaş sırasında durdu, ancak 1945’ten sonra yavaş yavaş yeniden inşa başladı. Kamera üretimi için resmi Sovyet rakamları, 1945 için toplam 10 kamera gösteriyor; 1946 için 5.700’e ve 1947 için 91.500’e yükseliyor. Her durumda, FED, savaştan sonra değişmeden ortaya çıkacak tek savaş öncesi Sovyet kamera idi. Daha çekici bir FED logosu kullanıldı ve son sürümde fabrika adı çıkarıldı.

Zorki4 fotoğraf makinesi

Savaş sonrası FED’e eşlik eden bir diğer Leica II kopyası 1948’de tanıtılan ‘keskinleşmiş’ anlamına ZORKİ oldu. FED ile hemen hemen aynı olmasına rağmen, Zorki aslında Moskova’nın dışındaki Krasnogorsk’daki Krasnogorski Mekanik İşleri [ Krasnogorskii Mekhanicheskii Zavod veya KMZ ] tarafından üretildi. İki fabrikanın neden aynı tip fotoğraf makinesini ürettiği açık değildir. KMZ, Dzerzhinsky Fabrikası’ndan çok daha büyüktür. Geniş bir yelpazede gelişmiş optik aletler ve diğer kamera modelleri üretiyordu (Zenit 35 mm SLR’ler dahil) Zorki’nin FED’ten ana farkı Industar-22, FED ve Elmar merceklerinden biraz farklı olan kaplamalı anastigmattı. FED’lerin aksine, en azından bazı Zorki’ler ihracata yönelmişlerdir. Zorki ve FED Leica II kopyaları 1955 yılında son olarak üretildi.

FED sadece Leica kopyasından çok daha fazla bir şeydi; Sovyetler Birliği’nin sosyal, ekonomik ve fotoğrafik geçmişinin benzersiz bir ürünü idi.

Zannederim sizlerde zaman zaman Türkiye’nin bir deneyim olarak yaşadığı Köy Enstitüleri’ni anımsadınız. Belki de ilham kaynağı Sovyetler’de ortaya çıkan Komünlerdi.

Kaynaklar: OSCAR FRICKE, Dzerzhinsky Komünü: Sovyet 35 mm Kamera Sanayinin Doğuşu, Fotoğraf Tarihi, Cilt. 3 (Nisan 1979), s. 135-155.

Not: Bu yazının özeti YENİ-E dergisinin Nisan 2019 sayısında yayınlanmıştır.

1963 Samsun/Bafra doğumlu.
1988 yılında Mimar Sinan Üniversitesi GSF Fotoğraf Ana Sanat Dalı’ndan mezun oldu.
1985-1991 yıllarında İBB Şehir Tiyatroları'nda sahne fotoğrafçılığı yaptı.
1991-2008 yıllarında reklam fotoğrafçılığı yaptı.
2008-2014 yıllarında Evrensel Gazetesi'nde foto muhabiri ve köşe yazarlığı yaptı. Halen “Kadraj” köşesinde fotoğrafın sanat ve hayatla ilişkileri konusunda güncel yazılar yazmaktadır. Ayrıca değişik dergi ve mecralarda fotoğraf üzerine yazılar yazmaktadır.
2014 yılında Evrensel Gazetesi'nden emekli oldu.
Ulusal ve uluslar arası bir çok karma sergilere katıldı. Kişisel sergiler açtı.
2015 yılı AFP'nin (Agence France-Presse / Fransa Fotoğraf Ajansı) “En İyi Basın Fotoğrafları" seçkisinde yer aldı, Atlanta’da yapılan Dünya Basın Fotoğrafları Yarışması'nda ikinci oldu.
2006 yılından beri Yeditepe Üniversitesi’nde Grafik Sanatlar Bölümü'nde öğretim görevlisi olarak fotoğraf dersleri vermekte ve Fotoğraf Eğitmenliği yapmaktadır.
Söyleşi ve Sunumlar;
1-Bilim ve Sanatın fotoğrafla ilişkisi
2-80’lerde fotoğraf
3-İzler ve Sözler (Sennur Sezer in fotoğraflarıma yaptığı yorumlar)
4- Sovyetler'de fotoğraf (1917 Sovyet Ekim devriminin 100. Yılı dolayısıyla...(2017))
5- Anonimlik ve Fotoğraf

Bir cevap yazın

Your email address will not be published.

Son yazılar: Fotoğraf

Harem’in Yükü

Bu yazı Belgesel LAB üyelerinden İsmail VATANSEVER tarafından hazırlanmıştır. Harem Otogarı Harem