Tarihte Unutulanlar- III: Kadın Fotoğraf Sanatçılarının İzinde…

//

Bu yazı, İFSAK Toplumsal Cinsiyet Çalışmaları Grubu’ndan Suzan Bayazıt  tarafından hazırlanmıştır.

. . . . . . . . . . .

Başlarken

İFSAKBlog’daki ‘Tarihte Unutulanlar’ yazı dizimin üçüncüsünde kadın fotoğrafçıların tarihini ele aldım. Yazıya, fotoğrafçılıkta önemli ilk 4 kadın fotoğrafçımızı tanıtarak başlıyorum. Sonrasında 1965-2023 arası Eczacıbaşı Fotoğraf Yıllıklarında çıkan kadın fotoğraf sanatçılarını incelediğim bölüm yer alıyor. Ayrıca 1873-2004 arasındaki Uluslararası Standart Kitap Numarası (ISBN) olan fotoğraf sergisi broşürü ve kitaplarını da araştırmaya dâhil ettiğimi not etmek isterim.

İlkler…

Türkiye’nin ilk profesyonel kadın fotoğrafçısı Naciye Suman’dır (1881-1973). Avusturya’da yaşarlarken Naciye hanımın eşi eğitim alır ve öğrendiklerini Naciye hanıma da öğretir. Naciye Suman, eşi savaşta cepheye gidince, ailesini geçindirmek amacıyla 1919 yılında, ‘Hanımlar Fotoğrafhanesi: Naciye’ tabelası ile 28 yaşındayken fotoğrafhanesini açmıştır. Arşivinden 6 fotoğraf ise Gülderen Bölük koleksiyonunda yer almaktadır.

Sivas’ta doğan Maryam Şahinyan (1911-1996), ailesiyle İstanbul’a göç eder. Fransız Lisesini maddi imkansızlıklar üzerine bırakır ve babasının fotoğraf stüdyosunda çalışmaya başlar. 1937’den sonra ailenin ekonomik yükünü omuzlayarak, Foto Galatasaray adındaki  stüdyoyu tek başına yönetir. Maryam Şahinyan 1986 tüm arşivi paketleyerek stüdyoyu yeni sahiplerine bırakır. Ancak yeni sahipler, arşivle ilgilenmez. Hıdivyal Palas’ın 15 metrekarelik deposunda, kitapların altında, 9 büyük koli içerisinde 1139 kutu negatif bulunur. Yetvart Tomasyan tarafından kurtarılan bu koliler, Tayfun Serttaş’ın çalışması ile bir kitaba dönüşür. Salt Araştırma’da sergilenmiş olan arşiv, araştırmacılara açıktır. Bu koleksiyon Türkiye’de saklanılmış en  kapsamlı kadın fotoğraf arşivi olarak karşımıza çıkar.

Karadeniz Yolculuğu hakkında Hayat dergisinde çıkan Semiha Es’in Trabzon fotoğrafı,1957
Hürriyet, 13 Ekim 1950 sayısı, 4500 askerimizin gittiği Kore yolculuğunda, Semiha Hanımın da ekipte olduğu belirtiliyor. (S. Bayazıt arşiv)

Semiha Es (1912-2012), ilk kadın gezi ve savaş fotoğrafçımızdır. Franklin Roosevelt fotoğrafını çektiği yazılmıştır. Bu fotoğrafın hangisi olduğu konusunda veri araştırması yaptığımda, 8 Ocak 1938 Akşam gazetesi sayısında fotoğrafların altına çekenlerin adının maalesef yazılmadığını gördüm.  Berna Gençalp’in senaryosunu ve yönetmenliğini yaptığı  ‘Kim Mihri’ belgesinde Mihrimah Rasim’in resmettiği Roosevelt portresinin bulunduğu gibi Semiha’nın da Roosevelt fotoğrafı belki gazete arşivlerimizden çıkabilir. İlişikte 15 Ekim 1950 yılına ait Semiha’nın Kore savaşına gidiş haberi, Hürriyet, 13 Ekim 1959 sayısında bulunmaktadır. Ayrıca 1957’de  Hayat Mecmuasındaki bir “Karadeniz gezisi” yazı dizinde Trabzon fotoğrafı ile Semiha’nın izine rastlamak mümkün. Semiha Es, 50 yıla yakın bu mesleği sürdürmüş, 2011’de Türkiye Fotoğraf Sanatçısı Onur ödülünü kazanmıştır.

Hürriyet’in editör kadrosunda olan Semiha ve Feridun Es’in iş kartı

Eleni Fotoyiadu Küreman (1921-2001), Türkiye basınının ilk profesyonel kadın fotoğrafçısıdır. AP Ajansı haber fotoğrafçısı Bay Nok’tan fotoğraf çekmeyi ve karanlık oda teknikleri öğrenmiştir. 1947’den itibaren Associated Press, Vakit, Sondakika gazetelerinde çalışmış; en son Yenigün’den emekli olmuştur. Kameraları Türkiye Gazeteciler Müzesi’ndedir. 2005 Burhan Felek ödülü almış, 2020-2021’de UNESCO önemli şahsiyetler listesine girmiştir. Arşivini ise Sevecen Tunç çalışmıştır.

1930’lar ve 1940’lar, Türkiye’de fotoğrafçılık mesleğinin halka yayılması tarihinin başlangıç dönemidir diyebiliriz. Halkevleri’nin 1932’de kurulmasıyla birlikte, fotoğrafçılığa olan ilginin artması ve 1940’larda düzenlenen bir yarışma, fotoğrafın toplumda daha geniş bir kabul görmeye başladığını gösterir. Ancak, kadınların bu alandaki varlığının sınırlı olması, genel olarak toplumsal cinsiyet rolleri ve iş bölümüyle ilgili normların bir yansımasıdır.

1930’lar ve 1940’lardaki dergilerde Türk fotoğraf arzı, teknik ve ekonomik nedenlerle azdı ve basılanlar genellikle yabancı haberlerden alınan fotoğraflardı. Eğer bir roman yayınlanacak veya reklam basılacaksa, o dönemin ilk grafikeri olarak kabul edilen illüstratör ve ressam Münir Fehim devreye girerdi.

Münir Fehim, Yedigün Mecmuası, 1937 Kasım sayısı (S. Bayazıt arşiv)

Yukarıda, Yedigün Kasım 1937 sayısında Reşat Nuri Güntekin’in bir romanı için Münir Fehmi’nin çizdiği illüstrasyonlar, o dönemin fotoğrafçılıkta toplumsal cinsiyet rollerinin ve algılarının bir yansıması olarak görülebilir.

Türkiye’de ilk basılı fotoğraf yayını olarak Eczacıbaşı Yıllıkları’nı gösterebiliriz. Dergicilik anlamında ise fotoğraf dergileri, İFSAK’ın 1976 yılının son aylarında yayımladığı “Yeni Fotoğraf” dergisiyle başlamıştır. Yine o yıllarda liselerdeki ilk seçmeli fotoğrafçılık dersi 1974-75 dönemine denk gelmektedir. Milli Eğitim Bakanlığı, kadınların fotoğraf mesleğini öğrenmesine ilişkin öngörüsüyle Deneme Kız Liseleri’nde seçmeli ders olarak Fotoğrafçılık dersini koymuştur. Ben de Atatürk Deneme Kız Lisesi (Beşiktaş) öğrencisi olarak ilk olarak bu dersi seçmeli olarak almıştım. Bu ders sayesinde fotoğraf çekmeyi ve karanlık odaya çevrilmiş okul tuvaletinde fotoğraflarımı tab etmeyi öğrenmiştim.

Eczacıbaşı Yıllıkları

Yıldız Moran, Eczacıbaşı Yıllıkları, İstanbul, 1965

Eczacıbaşı Yıllıkları (EY)’nın ilki 1965 yılında İstanbul’u konu almıştır. Daha sonra 3 sene ara vererek 1968’den itibaren düzenli olarak her yıl yayımlanmıştır. 1965 yıllığında 56 fotoğraftan biri Yıldız Moran’a aittir. Yıldız Moran (1932-1995), Bloomsbury’de fotoğrafçılık alanında yüksek öğrenim gören ilk Türk kadını olmasıyla bilinir ve çağdaş fotoğraf tarihimiz açısından önemli bir yere sahiptir. Ayrıca, kişisel sergisini açan ilk kadın fotoğraf sanatçısıdır. 1955-1962 yılları arasında 5 kişisel sergi açmıştır.

EY’nin yayına geçtiği birinci 20 yıl münasebetiyle 1988 yılında ek bir kitapçık çıkmış ve yıllıklarla ilgili; “Kendine özgü doğası, insan zenginlikleri, kültür ve uygarlığı, rengi ve ışığıyla Türkiye’yi yurt içinde ve dışında tanıtmak, hızla gelişmekte olan modern Türk fotoğraf sanatının ilerlemesine katkıda bulunmak. Bu iki özlem elele verince, ortaya çıkan, her yıl biraz daha yetkinleşen, her yıl gittikçe daha çok aranan Eczacıbaşı Renkli Fotoğraf Yıllıkları oldu” şeklinde not düşülmüştür.

Kitapçıkta, EY’nin Türkiye ve Anadolu’nun tanıtımı ve fotoğraf sanatının gelişimine  ne kadar katkıda bulunduğunu anlatan kişilerin yazılarına  yer verilmiştir. Nuri İyem; Eşsiz Anıları ile Türkiye’miz, Prof Doğan Kuban; Bir Sosyal ve Kültürel Yaşam Belgesi, Onat Kutlar; Türkiye Üstüne Doyulmaz bir Kaynak, Prof Önder Küçükerman; Renkli, Işıklı bir Türkiye Şiiri. Bunlardan Ferit Edgü “Yazısız Bir Anadolu Öyküsü” başlıklı yazısında; “Eczacıbaşı kuruluşlarının ilk yıllığı (1968) ‘Anadolu’ başlığını taşıyordu. Sonra (sırasıyla) Türkiye’nin evleri, anıtları, suları, sokakları, kıyıları, satıcıları, çocukları, kırları, taşıtları, köprüleri, tekneleri, pencereleri, çarşıları, köşkleri, camileri, arabaları, gölleri ve taşları geldi“ diye yazmıştır.

Batı Almanya’da yayımlanan ünlü grafik sanatları dergisi Novum Gebrauchsgraphik’in, tüm yeryüzünde yayınlanan yıllıklar arasında 1979 yılında yaptığı seçimde, fotoğraflarının niteliği, grafik düzenlemeleri ve o zamanın baskısıyla tabii “dünyanın en başarılı” yıllıkları içinde seçer.

1968-1987: Kadın Fotoğrafçıların Yer Aldığı Dönem

Gülay Başar Alok, Eczacıbaşı Yıllıkları, Evler, 1969

20 yılda EY’da 1314 adet fotoğraf arasında 96 fotoğraf sanatçısından6 kadın sanatçının, 12 adet fotoğrafı yayımlanmıştır. Günay Alok (3 adet), Işık Aksoy, Handan Çeki, Nur Şekercioğlu ve Perihan Balcı (2 adet) ve Leyla Uçansu’nun da bir adet fotoğrafı bu senelerde EY’de yer alır.

Gülay Alok’un 1967’de ve Gülnur Sözmen’in “Düşümdekiler” sergisini 1976’da açtığı bilinmektedir. Gülnur Hanım, ayrıca  Antartist Yayıncılık tarafından “Fotoğrafçılık Kütüphanemiz” adlı kitap dizisinin ikinci kitabına da dâhil edilmiştir. Türkiye’de ilk ISBN’si çıkan fotoğraf kitabı olarak Güler Ertan’nın ‘Çağdaş Fotoğraf Sanatı’ kitabı ise 1977’de yayımlanmıştır. Bunun dışında 1981’de bir sergisi de kitapçık olarak basılmıştır. Bu da ISBN’si alınmış ilk sergi kitapçığıdır.

Bahsi geçen dönem, Anadolu Üniversitesi Fotoğraf Tarihi kitabında “1970 ve 1980 darbelerinin yarattığı kısıtlamalar sanat ortamını etkilemiştir. Bu dönemde ülke fotoğrafı kısır bir döneme girmiş, Malzeme (Fotoğraf makinası, film, banyo ve kağıt) sıkıntısı yaşanmıştır. Bireysel çıkışlar daha öne çıkmıştır. Ekonomik sıkıntılar geniş halk kitlelerinin fotoğrafa ilgisini azaltmıştır. Türk halkı gündelik yaşantısı içerisinde fotoğraf makinası alma lüksüne sahip olamamıştır“ şeklinde anlatılmaktadır.

Ekonomik sıkıntıların kadınların fotoğraf sanatına katılma isteklerini azalttığını söylenebilir. Fotoğraf makinalarına erişimlerinin sınırlı olması nedeniyle bu alanda daha az yer almalarına sebep olmuştur. Bunu istatistiksel olarak da görmekteyiz.

1988-1997: Azalan Katılım

Fusun Ertuğ/Yavaş, Eczacıbaşı Yıllıkları, Kişiler, Bektaşköy,1991

Bu 10 yılda, toplam  540  fotoğraf arasında, sadece 5 kadın sanatçının, 6 adet fotoğrafı olduğunu görüyoruz. Laleper Aytek (2 adet), Maggie Danon, Fusun Yavaş-Ertuğ, Burcu Sav ve Remziye Akçay ise birer adet fotoğraf ile yer alan sanatçılar olur.

1989 yılında bir başka kaynak yayımlanır. Yapı Kredi Yayınlarından çıkan, “Günümüz Türk Fotoğrafı, Fotoğrafın 150 yılına Armağan” adlı kitapta yer alan112 sanatçı arasında10 kadın sanatçının adı geçer.

Bu isimler; Hadiye Cangökçe, Nafiye Çalımoğlu, Sedef Antay Çetin, Maggie Danon, Aylin Dinçer, Güler Ertan, Nilgün Günden Göğer, Gülümser İşçelebi, Elif H. Önal ve Mihrimah Üzel’den oluşur.

Bu tarih aralığında ISBN’si alınmış fotoğraf kitabı ya da sergi kataloğu sayısında artış olur. Söz konusu kitaplar; Marianne Yerasimos, Maggie Danon, Pemra Erginoğlu Yüce, Perihan Öz, Sara Hatem, Emine Ceylan, Ayçe İdil Erkmen, Nursen Karas, Zeynel Yeşilay, Leyla Arsan, Tansu Gürpınar, Gülümser İşçelebi, Gülnaz Çelik (1996 Ankara sergisi), ve Tülay Andiç isimli 14 kadın sanatçı tarafından yayımlanmıştır.

1998-2001: Devam Eden Az Katılım

1998- 2001 arasında Eczacıbaşı Yıllıkları format değişikliği ile birlikte daha önceki kenarları helezon şeklinden, ciltli ve daha çok fotoğrafın yer aldığı bir formata döner.  Bu dört yılda 324 adet fotoğraf arasında 3 kadın sanatçının 3 fotoğrafı yer alır. Bu kadın sanatçılar Aylin Özmete, İlknur Doğrar ve Mehtap Yıldız’dır. Çıkan kitaplar listesine baktığımızda 1998’de  Ani Çelik Arevyan’ın Galeri Nev’deki sergisinin kitapçığı ‘Between Life and Death’i görürüz. Aynı dönemde Emine Ceylan’ın iki kitabı ile İnci Eviner, İnci Asena, Fatma Mensur, Gülcan Acar ve İranlı kadın sanatçı Kimia Rahgozar’ın kitapları yer almaktadır.

2001-2009: Kitaplarda Artan Fotoğraf Sayısına Paralel Artan Katılım

Kumral Kepkep, Eczacıbaşı Yıllıkları, Oyuncular, 2007

Söz konusu dönemde EY’nin tekrar format değişikliğine uğradığını belirtelim; kalın ciltler daha ince hale gelirken, yıllıklardaki fotoğraf sayısı artmıştır. Ek olarak, 2001 yılına özgü, her iki formatta yayın ortaya çıkmıştır. Bu süre zarfında, 1878 fotoğraftan 73’ü, 28 kadın fotoğraf sanatçısına aittir. Bu kadınlar ve fotoğraflar sayıları; Firdevs Sayılan (9 adet), Canan Atatekin ve Z. Ceyda Eskin (8 adet), İlknur Baltacı (7 adet), Beyhan Akkoyun (6 adet), Aylin Özmete (4 adet), Bahar Kaleli, Gülsüm Karagül ve Şenay Yılmaz Balioğlu (3 adet), Pemra Aktaş, Burcu Sav, Özden Yağdıran, Nezihe Esen Gök, H. Şenay Yılmaz, Ayten Kaya ve Tuğba Özer (2 adet)olarak sıralanır. Ayrıca, Fusun Yavaş-Ertuğ, Remziye Akçay, Sunar Eskiçırak, Reyhan Akyol, Nesrin Kaya, Aslı Erel, Kumral Kepkep, Burcu Yankaya, Aslı Tabaç, Şennur Çevik, Sema Karlıova ve N. Şenay Balioğlu da 1’er adet fotoğrafla katkıda bulunmuşlardır. Kriz dönemi olmasına rağmen Eczacıbaşı bu 10 yılda çok daha fazla kadın sanatçının görünür olmasını sağlamıştır.

Sema Karlıova, Eczacıbaşı Yıllıkları, Yolcular, Erzurum, 2008

2001’de Türkiye’deki ekonomik kriz, özellikle kadınları, olumsuz etkiler. Bu dönemde, ekonomik zorluklar nedeniyle 2002-2004 yılları arasında fotoğraf kitaplarının üretiminde belirgin bir düşüş olur; sadece iki Türk kadın fotoğraf sanatçısı olan Gülnaz Çelik ve İlke Veral’in kitapları yayımlanır. Borusan’ın desteklediği Rosa Martinez’in kitabını da dönemdeki üçüncü kitap olarak sayabiliriz.

2010 yılında Şakir Eczacıbaşı’nın vefatının ardından format değişikliği yapılarak her yıl sadece bir sanatçının fotoğraf kitabının yayımlanmasına karar verilmiştir. Bu yayınlarda ise 13 kitaptan sadece biri, kadın sanatçımız Yıldız Moran’dır.

1968-2009 Eczacıbaşı yıllıklarının tümünde yer alan 4056 fotoğraftan, 94 adeti 37 kadın fotoğraf sanatçılarına aittir (Yüzde 2).

Dijital fotoğrafçılığın 1990’lı yılların ortasında başlamasıyla birlikte kimyasal banyo ve tab işleri tamamen ortadan kalkmıştır. 2005 yılında Facebook’un, 2010 yılında Instagram’ın ve 2002’den sonra telefonların fotoğraf çekme özelliğinin yaygınlaşmasıyla birlikte, fotoğrafa olan ilgi hızla artmıştır. 2000’li yıllardan sonra üniversitelerde fotoğraf bölümlerinin birbiri ardına açılmasıyla akademisyen ve öğrenci sayısında da bir artış yaşanmıştır. Özellikle Anadolu Üniversitesi ve Prof. Dr. Levend Kılıç’ın liderliğinde açılan Açık Öğretim Fakültesi Fotoğrafçılık ve Kameramanlık önlisans bölümü, doğum fotoğrafçılığı, emlak fotoğrafçılığı gibi yeni alanların gelişimine katkıda bulunarak, kadınların fotoğraf mesleğini benimsemesine olanak sağlamıştır.

Günümüzde üniversitelerde fotoğrafçılık eğitimi alan pek çok kadın, uluslararası alanda tanınan ve çağdaş fotoğraf sanatçıları olarak önemli başarılara imza atmasına rağmen sayıca çok azdır. Bu alanda tüm paydaşların  pozitif görüntü yayımı, eşitlik politikaları ve hedefleri, farkındalık ve teşvik vererek kadın sanatçıların çoğalması için fırsatlar sağlamalıdır.

Kaynaklar:

Eczacıbaşı Yıllıkları 1965-2023 ve bunların incelemesinden çıkardığım excel.

20. yılında Eczacıbaşı Fotoğraf Yıllıkları, 1988

Türkiye Fotoğraf Yayınları Kataloğu, Seyit Ali Ak, Alberto Modiano, 2004

Fotoğraf Tarihi Ders Kitabım, Anadolu Üniversitesi, Editör Feyyaz Bodur, 2012

Günümüz Türk Fotoğrafı, Fotoğrafın 150 yılına Armağan, Yapı Kredi Yayınları, 1989

Erken Cumhuriyet Dönemi, Türk Fotoğrafı 1923-1960, Seyit Ali Ak, 2001

Tüm fotoğraflar @SBayazıt arşivinden scan edilmiştir.

 

IFSAK Toplumsal Cinsiyet Çalışmaları Grubu (Ezberbozan) olarak 2019 yılı Mart ayındaki kuruluşumuzdan bu yana, toplumsal cinsiyetin farklı temsillerini, fotoğraf ve sinema ile ilişkili olarak ele alan çalışmalar yürütüyoruz. Bu çalışmalarda hem fotoğraf üreten kadın ve LGBTIQ bireylerin görünürlüğünü destekliyor, hem de toplumsal cinsiyet alanında yürütülen çalışmaları görünür hale getirmeyi amaçlıyoruz. Bir yandan alanında deneyimli danışmanlarla birlikte fotoğraf projeleri yürütürken bir yandan da toplumsal cinsiyetin farklı boyutlarını ele alan, fotoğraf ve sinemaya gönül verenler için tartışma alanları açmayı hedefleyen etkinlikler yapıyoruz.

Bir yanıt yazın

Your email address will not be published.

Son yazılar: Fotoğraf