Bu yazı, İFSAK Toplumsal Cinsiyet Çalışmaları Grubu’ndan Suzan Bayazıt https://www.instagram.com/suzanbayazit/tarafından hazırlanmıştır.
. . . . . . . . . . . .
Bu hafta İFSAK’taki Ezberbozan etkinliğinde değindiğim bir konuyu, 8 Mart gelmeden kaleme almak istedim: Bağışçılık tarihimizde kadın haklarıyla kesişen ilginç bir hikâye. Kadınların toplumsal hayata katılımı yalnızca siyasal haklarla değil; eğitim, çalışma yaşamı ve sivil toplum faaliyetleriyle de güçlenmiştir. Osmanlı’dan Cumhuriyet’e uzanan süreçte kadınlar hem yardım faaliyetlerinde aktif rol almış hem de hak mücadelesinin öznesi olmuştur.
Cumhuriyet reformlarıyla birlikte kadınların kamusal alandaki görünürlüğü artmış, siyasal haklara erişimleri ise tarihsel bir dönüm noktası oluşturmuştur.
Türkiye’de kadınlara milletvekili seçme ve seçilme hakkı 5 Aralık 1934’te tanınmıştır. Bu tarih, birçok Avrupa ülkesinden önce gerçekleşmiş önemli bir demokratik adımdır. Örneğin kadınlara oy hakkı:
• İsviçre’de 1959’da (federal düzeyde 1971),
• İtalya’da 1946’da,
• Fransa’da 1944’te
tanınmıştır. Bu durum, genç Cumhuriyet’in kadın hakları konusundaki ilerici yaklaşımını göstermesi bakımından dikkat çekicidir.
Sosyal Yardım Pulları Geleneği
Sosyal yardım pulları, Osmanlı ve Cumhuriyet tarihinde bağış toplamak için kullanılan önemli bir mekanizmaydı. Özellikle:
• Türk Kızılay (Hilal-i Ahmer),
• Çocuk Esirgeme Kurumu (Himaye-i Etfal Cemiyeti),
• Türk Hava Kurumu (Türk Tayyare Cemiyeti),
• Darüşşafaka Cemiyeti
gibi kuruluşlar için çıkarılan pullar, bağış kültürünün gelişmesine katkı sağlamıştır. Çeşitli kanunlarla bağış toplama faaliyetleri devlet eliyle teşvik edilmiş; bu uygulama Osmanlı’dan Cumhuriyet’in ilerleyen dönemlerine kadar sürmüştür.
Uluslararası Kadınlar Birliği ve 1935 Pul Kampanyası
Uluslararası bağışçılık tarihine geçen dikkat çekici bir örnek, 18–24 Nisan 1935 tarihlerinde İstanbul’da düzenlenen Uluslararası Kadınlar Birliği toplantısı için bastırılan resmî yardım pullarıdır.
13 Mart 1935 tarihli ve 2673 sayılı Kanun ile bu pulların basımı resmî olarak düzenlenmiştir. Pul kataloglarında, bu seriden dört komple takımın Sayın Amelga Garmiryan’ın koleksiyonunda bulunduğu belirtilmektedir. Amelga Hanım hakkında bilgi sahibi olanların paylaşımda bulunması hâlinde, ismi unutulmuş bir bağışçının hikâyesine de ışık tutulabilecektir. Ayrıca matbaaya “specimen” damgalı 100 adet örnek verildiği ifade edilmektedir.
Toplantı, International Alliance of Women (IAW) tarafından organize edilmiştir. Kadınlara oy hakkının anısına özel bir kanun çıkarılarak bastırılan bu pullar, fotogravür tekniğiyle İsviçre’de, Bern Büyükelçiliğimizin denetiminde basılmıştır.
Toplam 8.222.500 adet ve 127.855.000 kuruş nominal değerinde basılan pulların bedelinin yarısı posta ücreti, diğer yarısı ise yardım amacıyla belirlenmiştir.
Pulların üzerinde şu isimler yer almaktadır:
• Mustafa Kemal Atatürk
• IAW’ın önde gelen isimlerinden Carrie Chapman Catt
• Marie Curie (1903 Fizik Nobel Ödülü – eşiyle birlikte)
• Grazia Deledda (1926 Edebiyat Nobel Ödülü)
• Selma Lagerlöf (1909 Edebiyat Nobel Ödülü – bu dalda ödül alan ilk kadın)
• Sigrid Undset (1928 Edebiyat Nobel Ödülü)
• Jane Addams (aktivist, kadın hakları savunucusu, 1931 Nobel Barış Ödülü)
• Bertha von Suttner (1905 Nobel Barış Ödülü)
Ayrıca Alliance logosu, konferansın düzenlendiği Yıldız Sarayı ve tarım, akademi, bilim, iş hayatı ve havacılık alanlarında çalışan Türk emekçileri tasarımlarda yer almıştır.
Kampanyanın Sonucu
Uluslararası Kadınlar Birliği’nin İsviçre’deki merkezinin haftalar süren tanıtım kampanyalarına rağmen, seri ve munzam ücretlerin yüksekliği nedeniyle dokuz ay içinde yalnızca 6.880 adet pul satılabilmiştir.
Pullar 31 Aralık 1935’te tedavülden kaldırılmış, elde kalan stoklar imha edilmiştir.
Toplam gelir:
• Türkiye’de: 145.506 kuruş
• Yurtdışında: 194.000 kuruş
• Toplam: 339.506 kuruş
1935 yılı dolar kuru (1,26 TL) üzerinden hesaplandığında yaklaşık 4.277 dolar değerinde pul satılmıştır. Bunun yarısı yardım payı kabul edilirse yaklaşık 2.139 dolar bağış toplanmıştır. Dönemin dolar enflasyonu dikkate alındığında bu miktar, 2016 değeriyle yaklaşık 37.424 dolara karşılık gelmektedir.
Filatelik Değer ve Tarihsel Anlam
Bugün bu seri, Cumhuriyet dönemi filatelisinin en değerli örnekleri arasında yer almaktadır. Özellikle ilk gün damgalı zarflar koleksiyonerler için büyük önem taşır. İSFİLA 2016 kataloğuna göre ilk gün damgalı bir zarfın değeri 27.500 TL olarak belirtilmiştir.
Bu pullar yalnızca filatelik birer obje değildir; kadınların siyasal hak mücadelesinin, uluslararası dayanışmanın ve erken Cumhuriyet döneminin modernleşme vizyonunun simgesidir. Satış başarısı sınırlı kalmış olsa da tarihsel anlamı büyüktür.
Bir diğer dikkat çekici nokta ise Amerikan posta idaresinin, Türkiye’den bir yıl sonra, 1936 yılında, Amerikan Suffrage (Kadınlara Oy Hakkı) hareketinin önde gelen isimlerinden ve Amerika’da 19. Değişiklik’in kabulünde önemli rol oynayan ilk defa sivil bir kadını Susan B. Anthony adına ölümünden 30 yıl sonra bir pul basmış olmasıdır. Bu durum ilginç bir tesadüf olarak değerlendirilebilir mi?
Kadınların seçme ve seçilme hakkı yalnızca bir oy pusulasından ibaret değildir; eşit yurttaşlığın, kamusal görünürlüğün ve demokratik temsilin temelidir. 1935 pul kampanyası ise bu hakkın hem sembolik hem de uluslararası ölçekte nasıl sahiplenildiğini gösteren, unutulmuş ama son derece değerli bir tarihsel hatıradır.
Bize Ulaşın