Andrei Tarkovski’nin ölümünden önce çektiği son filmi Offret (Kurban, 1986), 2023 yılında İsveç Film Enstitüsü tarafından restore edildi ve geçtiğimiz günlerde sinemalarda bugünlerde ise MUBI platformu aracılığı ile yeniden izleyiciyle buluştu. 1 1986 Cannes Film Festivali’nde Büyük Jüri Özel Ödülü, Uluslararası Eleştirmenler Ödülü (FIPRESCI) ve En İyi Sanatsal Katkı ödüllerine layık görülen filmi tekrar izledim. 2 Önceden belirtmek isterim ki bu yazı bir sinema eleştirmeni ya da sinemacı perspektifinden değil, bir sinema izleyicisinin gözü ile yazılmıştır.
Film, Leonardo da Vinci’nin (1452-1519) Epifani’yi resmettiği The Adoration of the Magi (Magi’nin Hayranlığı) adlı tablosundan bir detaya odaklanarak açılır. Kamera yaklaşık 5 dakika 22 saniye boyunca tablodaki bebek İsa ve ona hediyesini sunmakta olan Magi rahibine odaklanır ve ardından yavaşça yukarı hareket ederek tablonun üst kısmındaki ağacın yeşil yapraklı dallarına doğru ilerler. Leonardo Da Vinci’nin tamamlanmamış bu erken dönem eserinde, sol arka planda, Orta Çağ kiliselerindeki papaz evlerini andıran iki merdivenli harap bir bina, binanın üzerinde iki küçük ağaç, diğer yanda ise savaşan atlar görülmektedir. Tabloda yer alan bu zıtlık, barış ve kaos arasındaki mücadeleyi simgeler. Önde bir kalabalık, kalabalığın hemen arkasında yükselen bir ağaç, ağacın önünde ve tablonun merkezinde Meryem kucağında bebek İsa figürü görülmektedir. İsa’nın tanrılığının üç bilgeye açıklandığı anı temsil eden bu resimde Meryem ve İsa’nın etrafında Magi rahipleri (üç kral ya da üç bilge), İsa’ya altın, tütsü ve mür gibi hediyelerini sunmaktadırlar. 3 Tarkovski açılış sekansındaki bu görüntü ile izleyiciye filmin tanrı ve inanç konusunda olduğu hakkında bilgi verir ve bu görüntüye Johann Sebastian Bach’ın Wolfgang Gönnenwein tarafından yorumlanan Matthäus-Passion, BWV 244, Pt.2: No.39 “Erbarme Dich” eserine Julia Hamari muhteşem sesi ile eşlik eder. 4 Bu arya ile filmin derin ruhani atmosferini daha da güçlendirir.
Filmin ana karakteri, III. Dünya Savaşı’nın patlak verdiği haberini televizyondan duyduğunda, dostlarıyla doğum gününü kutlamaktadır. Büyük bir felaketin eşiğinde, değer verdiği her şeyden vazgeçme kararı alır ve varoluşsal bir krizle yüzleşir. Film, karakterlerin ölüm kaygısı karşısındaki tepkilerini ve zamanla bu kaygıyla nasıl mücadele ettiklerini ele alır. Tarkovski, bu son filminde tanrı ve inancı, ölümün kaçınılmazlığını, varoluşsal kaygıları, umutsuzluğu ustalıkla işler. Filmin felsefi katmanlarında Friedrich Nietzsche’nin ve Martin Heidegger’in düşüncelerine göndermeler bulunur. Heidegger’e göre insanın gerçek varoluşu, doğru zamanda ve doğru yerde olmaya bağlıdır. Offret filmi de zaman ve mekân kavramlarını derinlemesine sorgulayan bir yapıya sahiptir. Ölüm duygusu, insanın varoluşunu ve özgürlüğünü fark etmesini sağlayan en önemli deneyimlerden biridir.
Filmin en etkileyici sahnelerinden biri, ana karakterin tüm fedakarlıklarının bir sembolü olarak evini ateşe verdiği anlardır. Alevler yükseldikçe, bunun sadece fiziksel bir yıkım olmadığı aynı zamanda karakterin içsel yolculuğunun ve ruhsal dönüşümünün doruk noktasında olduğu hissedilmektedir. Tarkovski, bu sahneyle insanın varoluşsal çırpınışını ve arınma sürecini etkileyici bir görsellikle izleyiciye aktarır.
Filmin başında Da Vinci’nin tablosundaki kameranın gösterdiği güçlü ağaç imgesi, küçük adam ve babasının birlikte ağaç dikmesi, küçük adamın ağacı sulanması gibi görüntülerle devam ettirilir. Ağaç ve kök metaforları, insanın varoluşuyla ve geçmişle olan bağıyla ilişkilendirilebilir. Filmin sonunda, Tarkovski yine ağaç dallarına odaklanarak başladığı noktaya geri döner ve aynı müziği duyurur. Son karede, Tarkovski’nin bu filmi umut ve güvenle oğlu Andrjusja’ya adadığı yazılıdır. Ve film biter…
“Merhamet et tanrım,
Akan gözyaşlarımın hatırına!
Bak işte, ağlıyor kalbim ve gözlerim
Huzurunda acı içinde, Merhamet et tanrım.”
“Erbarme Dich” Wolfgang Gönnenwein ve Julia Hamari Johann Sebastian Bach- Matthäus-Passion, BWV 244, Pt. 2: No. 39, Aria 5 sözleri Türkçe’ye çevirisi
Kaynaklar
1) Mubi. Kurban offret https://mubi.com/tr/tr/films/the-sacrifice
2) Festival de Cannes.Offret/sacrificatio (le sacrifice) andreï tarkovski https://www.festival-cannes.com/f/offret-sacrificatio/
3) Parenti, D. Adoration of the magi (San donato in scopeto). Le Gallerie Degli Uffizi. https://www.uffizi.it/en/artworks/leonardo-adoration-of-the-magi
4) Spotify. https://open.spotify.com/intl-tr/track/7x0ILvsPpaNi3QRNWJanaj?si=9726967890e0439d
5) Johann Sebastian Bach’ın Matthäus-Passion eserinden alınan “Erbarme Dich” aryasının çevirisi. https://lyricstranslate.com/tr/erbarme-dich-merhamet-et.html-0
6) Heidegger, M. & Öktem, K. H. (2018). Varlık ve Zaman. İstanbul: Alfa Yayınları.
Görseller
Adoration of the Magi (San donato in scopeto). Le Gallerie Degli Uffizi. https://www.uffizi.it/en/artworks/leonardo-adoration-of-the-magi
Pera Müzesi. Kurban https://www.peramuzesi.org.tr/film/kurban/993/177
IŞIL YAMAN
İFSAK Sinema Birimi Koordinatörü Işıl Yaman, Yıldız Teknik Üniversitesi Mimarlık Bölümü’nden mezundur. Yüksek lisansını İstanbul Bilgi Üniversitesi Mimarlık Tarihi, Teorisi ve Eleştirisi programında tamamlamış ve 2015-2023 yılları arasında Yıldız Teknik Üniversitesi Mimarlık Bölümü’nde Mimari Tasarım derslerinde yarı zamanlı öğretim görevlisi olarak görev yapmıştır. YTÜ Sanat ve Tasarım Doktora Programı’nda öğrenimine devam etmektedir. 2009 yılından beri İFSAK üyesidir.
Bize Ulaşın