Köy enstitüleri, savaştan çıkmış bir ülkenin nasıl kalkınacağı arayışından doğan önemli aydınlanma projelerinden biridir. Dünya savaşlarının yaşandığı bir dönemde, yeni kurulmuş ve ekonomisi zayıf bir ülkenin ihtiyaçlarına yanıt vermek amacıyla; üretim merkezli, iş ile eğitimi bir arada yürüten, ekonomisini kendi sağlayan eğitim kurumları olarak tasarlanmıştır. Demokratik işleyişleri, uygulamalı eğitim anlayışları ve kırsal yaşamda yarattıkları dönüşümle yalnızca eğitim kurumları değil, aynı zamanda ekonomik, toplumsal ve kültürel değişimin simgesi olan hafıza mekânlarıdır.
Akçadağ Köy Enstitüsü yerleşkesi, şehir merkezine 30 km uzaklıkta, ana karayolunun içinden geçtiği ve tren istasyonuna komşu olan 3.160 dönümlük bir arazi üzerinde 1940 yılında kurulmuştur. Yer seçiminde ulaşım olanaklarının yanı sıra geniş tarım arazilerinin varlığı da belirleyici olmuştur. Yerleşkenin yapımı için mimari proje yarışması düzenlenmiş, yarışmayı kazanan mimar Ahsen Yapaner’in projesi uygulanmıştır. Eğitim yapılarının yanı sıra atölyeler, tarım alanları, sosyal mekânlar ve öğrencilerin ortak emekleriyle inşa edilen yapılar, enstitünün üretim ve eğitim anlayışını mekâna yansıtmıştır.
Toplumsal hafızanın oluşmasında mekân önemli bir araçtır. Mekân, toplumsal hafızanın hem taşıyıcısı hem de koruyucusu olabilir. Hafıza mekânları yalnızca yaşanan olaylara tanıklık edenler için değil, sonraki kuşaklar için de geçmişle bağ kurmayı sağlayan referans noktalarıdır. Ancak siyasal iktidarlar, koruma ya da ihmal politikalarıyla hatırlama ve unutma süreçlerini yönlendirirler. Bunun yollarından biri de hafıza mekanlarını koruma altına almayarak yok olmalarının önünü açmaktır. Hatta bunu rant odaklı bakış açısıyla birleştirerek yok etmektir. Son yıllarda giderek artan unutturma politikalarının önemli araçlarından biri de mekânların ortadan kaldırılmasıdır. Akçadağ Köy Enstitüsü yerleşkesi de bunlardan biridir.
Not: Bina fotoğrafları 1. döneme (1940–1954) aittir. Fotoğraflar 2023 depremi öncesinde çekilmiştir.
……….
KASIM GÜMÜŞ
Malatya’da doğdum. Matematik öğretmeniyim. 2009 yılından bu yana fotoğraf üretiyorum. Fotoğrafın ‘’anlatmanın başka bir biçimi’’ olduğuna inanıyor; bu düşünceyle uzun soluklu projeler çalışıyorum. Çalışmalarımda ağırlıklı olarak siyah-beyaz fotoğrafı tercih ediyorum.
Bize Ulaşın